Državna pomoć u okviru pregovaračkog poglavlja 8. Politika konkurencije

//Državna pomoć u okviru pregovaračkog poglavlja 8. Politika konkurencije

Državna pomoć u okviru pregovaračkog poglavlja 8. Politika konkurencije

Faze procesa integracije u EU – proces pridruživanja EU i proces pristupanja EU

Proces integracije jedne države u Evropsku uniju (EU), odvija se kroz dvije uzastopne i međusobno uslovljene faze – pridruživanje EU i pristupanje EU, koje se sastoji od niza podfaza, pri čemu prelazak u narednu fazu zavisi od ispunjenosti odgovarajućih kriterijuma. Iako se nerijetko miješaju, pridruživanje zapravo prethodi pristupanju i podrazumijeva uspostavljanje najvišeg oblika političke, ekonomske i trgovinske saradnje između Evropske unije i države nečlanice koji se zasniva na odgovarajućem sporazumu.

Naime, proces pridruživanja EU odvija se na osnovu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP), čiji je glavni cilj obezbjeđivanje okvira za proces usklađivanja nacionalnog zakonodavstva s pravnim tekovinama EU, kao i za njegovo sprovođenje.

SSP predstavlja izvor komunitarnog prava, te je implementacija obaveza koje iz njega proizilaze izuzetno značajna za pravni poredak zemlje. Po prvi put uvodi države regiona u ugovorni odnos sa EU. Ključna institucionalna obilježja procesa pridruživanja obuhvataju Savjet za stabilizaciju i pridruživanje, Odbor za stabilizaciju i pridruživanje i pododbore za stabilizaciju i pridruživanje, kao i Parlamentarni odbor za stabilizaciju i pridruživanje, dok se proces pregovora o pristupanju EU , odvija u okviru međuvladine konferencije o pristupanju države kandidata EU, u kojem država kandidat treba da postigne sporazum sa zemljama članicama EU o uslovima njenog pristupanja Uniji.

Proces pristupanja je organizovan u 35 pregovaračkih poglavlja pravnih tekovina Evropske unije. Ova dva procesa su tijesno povezana i sa napretkom pregovora o pristupanju EU se sve više spajaju u jedan proces. Međutim, treba ih posmatrati kao odvojene procese, zasnovane na različitim pravnim osnovama i sa različitim zadacima. Dok se process pridruživanja odnosi na kompletne pravne tekovine EU, njihovo usaglašavanje i sprovođenje u okviru nacionalnog pravnog poretka do dana stupanja u članstvo EU, proces pregovora se pretežno bavi specifičnim pitanjima u prenošenju pravnih tekovina EU  i završava se okončanjem pregovora oko dvije godine prije stupanja u članstvo Evropske unije.

Pregovaračko poglavlje 8. Politika konkurencije ubraja se u jedno od najzahtjevnijih i najsloženijih u pregovaračkom procesu.  Sastoji iz tri potpoglavlja: 1. Politike konkurencije u užem smislu (borba protiv monopola i koncentracija), 2. Politike kontrole državne pomoći i 3. Liberalizacije državnih preduzeća.

Pravna tekovina u oblasti konkurencije temelji se na članu 37 Ugovora o funkcionisanju EU (državni monopoli komercijalnog karaktera), čl. 101-105 (pravila koja se primjenjuju na preduzeća), članu 106 (javna preduzeća i preduzeća sa posebnim ili isključivim pravima) i članovima 107-109 (pravila koja se primjenjuju na državnu pomoć).

Navedene oblasti podrazumijevaju pravila i procedure za borbu protiv antikonkurentskog ponašanja kompanija, za ispitivanje spajanja preduzeća i za sprječavanje odobravanja državne pomoći koja narušava ili može da naruši konkurenciju na unutrašnjem tržištu.

Državna pomoć (State Aid)

Državna pomoć važan je i nezaobilazan instrument industrijske politike svake države članice, ali je istovremeno i sastavni dio politike zaštite konkurencije EU. To je jedna od ključnih politika EU, jer sadrži mjere i instrumente posvećene realizaciji osnovnog cilja ove integracije: stvaranju jedinstvenog unutrašnjeg tržišta. S obzirom na to, uslovi za dodjelu državne pomoći u državama članicama EU su uređeni propisima i pravilima iz pravne tekovine EU (acquis).

Državnu pomoć se definiše kao državni uticaj na sektor privrede koji se naročito ogleda u podršci određenim privrednim subjektima, te  svaki stvarni ili potencijalni javni reshod ili umanjeno ostvarenje javnog prihoda, kojim korisnik državne pomoći njenom dodjelom stiče povoljniji položaj na tržištu u odnosu na konkurente, čime se narušava ili postoji opasnost od narušavanja konkurencije na tržištu.

Državna pomoć se razvrstava prema sljedećim kategorijama/vrstama: 1. Regionalna državna pomoć 2. Horizontalna državna pomoć: 3. Sektorska državna pomoć i 4. Državna pomoć male vrijednosti (de minimis državna pomoc), koja je propisana Uredbom Komisije (EU) 1407/2013 od 18. decembra 2013. o primjeni čl. 107 i 108 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije na de minimis pomoći, koja je stupila je na snagu 1. januara 2014. godine,a primjenjuje se do 31. decembra 2020. godine i u cijelosti je obavezujuća i direktno se primjenjuje u svim državama članicama.

Instrumenti dodjele državne pomoći predstavljaju način na koji se državna pomoć dodjeljuje određenom privrednom subjektu, odnosno način na koji se određene državne pomoći ostvaruju i sprovode. Državni uticaji se mogu opisati kao umanjenje javnog prihoda ili povećanje javnog rashoda.

Pravila državne pomoći se primenjuju na svaku vrstu korisnika bilo da su u privatnom ili državnom vlasništvu, a čak i neprofitne organizacije mogu imati uticaj na remećenje konkurencije; kod korisnika se ne gleda način i status njegovog osnivanja već aktivnosti /djelatnosti koje sprovodi/obavlja.

Konkretno, uslovi za dodjelu državne pomoći uređeni su obavezujućim propisima pravne tekovine EU (acquis), dok kontrolu primjene tih propisa i dodjelu državne pomoći obavlja direktno Evropska komisija. Njene odluke su predmet kontrole evropskih sudova, i to: Opšteg suda i Suda pravde. Naime, polazi se od pretpostavke da bi nekontrolisano davanje prednosti u obliku državne pomoći odabranim preduzećima ili sektorima u državama članicama ugrozilo funkcionisanje jedinstvenog tržišta EU.

Članom 107(1) Ugovora o funkcionisanju Evropske unije propisano je da, ako ugovorima nije drugačije predviđeno, svaka pomoć dodijeljena od strane države članice ili iz sredstava države u bilo kojem obliku, koja narušava ili prijeti da naruši konkurenciju dajući prednost određenom privrednom društvu ili proizvodnji određene robe, nespojiva je sa unutrašnjim tržštem, ukoliko utiče na trgovinu između država članica.

Državnom pomoći smatraju one državne (javne) intervencije i mjere koje se daju iz državnih sredstava i/ili proizilaze iz odluka državnih organa, bez obzira da li se radi o sredstvima iz državnog budžeta, regionalnih ili lokalnih budžeta, državnih banaka ili privatnih ili državnih privrednih društava koja raspolažu državnim sredstvima. Oblik date državne pomoći (subvencija, otpis ili umanjenje poreza, dokapitalizacija, otpis duga) nije važan, (član 107 UFEU„… u bilo kom obliku…“). Selektivnost je element koji ukazuje da se radi o državnoj pomoći, a ne o opštoj mjeri ekonomske politike, jer pruža ekonomsku prednost nekim preduzetnicima ili nekim proizvodima na tržištu, koju oni ne bi stekli u tržišnim uslovima, odnosno putem sopstvene efikasnosti poslovanja.

Članom 108 UFEU Evropska komisija je dobila ovlaščenje da: predlaže i usvaja pravila za dodjelu državne pomoći koja je u skladu sa zajedničkim tržištem, odlučuje o dozvoljenosti državne pomoći, donese odluku o tome da je određena državna pomoć nedozvoljena i da zahtijeva obustavljanje dodjele, odnosno povraćaj takve državne pomoći.

       Modernizacija državnih pomoći (State Aid Modernisation – SAM)

Evropska komisija je 2014. započela modernizaciju državnih pomoći Komunikacijom (COM(2012)209, od 8. maja 2012.) ,između ostalog, i iz razloga prestanka važenja brojnih ključnih instrumenata za dodjelu državne pomoći i pripreme Višegodišnjeg finansijskog okvira, kao i pravila EU za strukturne fondove za period 2014.-2020.

Komisija je istakla tri cilja modernizacije državnih pomoći: podsticanje održivog, pametnog i uključivog rasta na konkurentnom unutrašnjem tržištu; usmjeravanje ex ante kontrole Evropske komisije na slučajeve s najvećim uticajem na unutrarnje tržište, kao i jačanje saradnje s državama članicama EU u sprovođenju  propisa o državnim pomoćima; te pojednostavljenje pravila o pomoćima koje omogućavaju brže, informisanije i vjerodostojnije donošenje odluka na osnovu jasne ekonomske opravdanosti, zajedničkog pristupa i jasnih obaveza. Transparentnost u pogledu dodjele državnih pomoći ključna je karakteristika navedene modernizacije.

Na nivou Evropske unije, regulatorni okvir za utvrđivanje dozvoljenosti državne pomoći neprekidno se mijenja i evoluira, ne samo usvajanjem opštih pravnih akata (direktiva, uredbi), već i različitih komunikacija, smjernica, okvira, objašnjenja i sl. (tzv. meke pravne tekovine, soft acquis), kao i sudske prakse Evropskog suda pravde u konkretnim slučajevima.

Trenutno je u Evropskoj uniji na snazi nešto više od pedeset propisa koji uređuju pravila za dodjelu državne pomoći. Oni određuju uslove pod kojima se može dati državna pomoć.

Pravni okvir u ovoj oblasti zahtijeva, pored ostalog,  usaglašavanje sa pravilima koja su sadržana u relevantnim smjernicama i okvirima Evropske komisije , kao i u Opštoj uredbi o izuzećima :

•         Uredba Komisije br. 651/2014, od 17. juna 2014., o ocjenjivanju određenih kategorija pomoći spojivim s unutrašnjim tržištem u primjeni čl. 107. i 108. Ugovora (SL L 187, 26.6.2014.)

•         Smjernice o državnim pomoćima za sanaciju i restrukturiranje nefinansijskih preduzetnika u problemima (SL C 249, 31.7.2014.)

•          Okvir Zajednice za državne pomoći za istraživanje i razvoj i inovacije (SL C 198, 27.6.2014.)

•          Smjernice o državnim pomoćima za zaštitu životne sredine i energiju za period 2014.-2020. (SL C 200, 28.6.2014.)

•         Smjernice EU za primjenu pravila o državnim pomoćima u odnosu na brzi razvoj širokopojasnih mreža (SL C 25, 26.1.2013.)

•          Smjernice za regionalne državne pomoći za period 2014.-2020. (SL C 209, 23.7.2013.)

•         Komunikacija Komisije o državnoj pomoći za filmove i ostala audiovizuelna djela (SL C 332, 15.11.2013.)

•         Komunikacije Komisije o smjernicama o državnim pomoćima za promovisanje rizičnih finansijskih ulaganja (SL C 19, 22.1.2014.)

•         Komunikacije Komisije o smjernicama o državnim pomoćima aerodromima i avio kompanijama (SL C 99, 4.4.2014.)

•         Komunikacija Komisije o izmjeni Komunikacije Komisije o smjernicama EU za primjenu pravila o državnim pomoćima u odnosu na brzi razvoj širokopojasnih mreža, Komunikacije Komisije o smjernicama za regionalne državne pomoći za period 2014.-2020., Komunikacije Komisije o državnoj pomoći za filmove i ostala audiovizuelna djela, Komunikacije Komisije o smjernicama o državnim pomoćima za promovisanje rizičnih finansijskih ulaganja i Komunikacije Komisije o smjernicama o državnim pomoćima aerodromima i avio prevoznicima (SL C 198, 27.6.2014.).

U aprilu 2018. izmijenjene su Smjernice Evropske unije o državnim pomoćima u sektoru poljoprivrede i šumarstva te u ruralnim područjima za period 2014.–2020. (2018/C 139/02).

Uredbom Komisije (EU) 2017/1084 od 14. juna 2017. o izmjeni Uredbe (EU) br. 651/2014 u vezi s pomoćima za infrastrukture luka i aerodroma, pragova za prijavu pomoći za kulturu i očuvanje baštine i za pomoć za sportsku i višenamjensku rekreativnu infrastrukturu te regionalnih operativnih programa pomoći za najudaljenije regije i o izmjeni Uredbe (EU) br. 702/2014 u vezi s izračunavanjem prihvatljivih troškova, uvedene su, pored ostalog , nove vrste državne pomoći : pomoć za sportsku i višenamjensku rekreativnu infrastrukturu; pomoć za istraživačku infrastrukturu, pomoć za lokalnu infrastrukturu; pomoć za regionalne aerodrome; pomoć za luke.

Obaveze  poštovanja pravila državne pomoći države kandidata za članstvo u EU

Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju je krovni sporazum kojim se uređuju prioritetne aktivnosti koje jedna država treba da ispuni da bi se približila i integrisala u privredne i političke tokove Evropske unije (EU). Dvije najvažnije obaveze, između ostalog, koje je država preuzima potpisivanjem ovog sporazuma je postepeno uspostavljanje zone slobodne trgovine i usklađivanje zakonodavstva sa pravom/zakonodavstvom EU.

U pretpristupnom periodu se od države kandidata zahtijeva uspostavljanje visokih standarda funkcionisanja tržišne ekonomije, odnosno sistema koji štiti konkurenciju i obezbjeđuje jednak tretman svih učesnika u tržišnoj utakmici.

Naime, u oblasti politike konkurencije, ekonomski kriterijum za članstvo se smatra ispunjenim, a država kandidat spremna za članstvo u EU, samo ako su njeni preduzetnici u dovoljnoj mjeri upoznati i spremni da poštuju pravila o zaštiti konkurencije koja važe u EU, a državne institucije sposobne da obezbijede približno isti nivo zaštite konkurencije koja postoji u EU, bez obzira da li se radi o zaštiti od nezakonitog narušavanja konkurencije od strane preduzeća, ili o zaštiti od državnih intervencija koje mogu određena preduzeća ili proizvode dovesti u povoljniji položaj na tržištu u odnosu na njihove konkurente.

Od država koje su zaključile Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju, Evropska unija  očekuje realizaciju preuzetih obaveza koje se odnose na oblast zaštite konkurencije, uključujući i one koje se odnose na državnu pomoć. Radi se o jasno utvrđenim pravima i obavezama države koje se odnose na uvođenje režima državne pomoći sličnog onom koji važi u Evropskoj uniji , a koji će važiti sve do njenog članstva u Evropsku uniju.

Ključne obaveze  za državu kandidata u procesu integracije  u ovoj oblasti  mogu se sažeti  u sljedeće:

·       usklađenost nacionalnog zakonodavstva  s pravnom tekovinom EU i s principima koji

se prate i sprovode u članicama EU.;

·       operativna i funkcionalna nezavisnost tijela ovlašćenih za primjenu zakonodavstva;

·        pravilna i verodostojna primjena usvojenih propisa, što podrazumijeva odgovarajući kvalitet i uporedivost odluka nadležnih tijela s onima koje donose institucije Evropske unije u sličnim slučajevima.

Pregovori o pristupanju EU, u domenu Pregovaračkog poglavlja 8, koje se odnosi na zaštitu konkurencije, kontrolu državne pomoći i liberalizaciju tržišta, najsloženiji su dio pregovaračkog procesa.

 

Izvor: Snežana Zečević, Linkedin

2018-11-02T14:32:40+00:00November 2nd, 2018|Uncategorized|