Oblast medija u procesu pristupanja Evropskoj uniji ima više aspekata o kojima se pregovara u okviru više pregovaračkih poglavlja. Sloboda izražavanja i sloboda medija kao njen sastavni dio predstavljaju jedno od osnovnih ljudskih prava i temelj svake demokratske i pravne države.

Sloboda izražavanja je ključna za spremnost jedne zemlje da postane dio Evropske unije. Nijedna zemlja ne može da postane dio EU ukoliko nije u stanju da garantuje slobodu izražavanja kao osnovno ljudsko pravo.

U procesu pristupanja EU, država kandidat za članstvo u EU mora da usvoji i primijeni sva važeća pravila, standarde i propise  Evropske unije, da prihvati pravne tekovine EU u cjelini, jer one predstavljaju korpus zajedničkih prava i obaveza koje povezuju sve države članice EU.

Iako načelno sva 35 pregovračka poglavlja nose naziv po temama koja obuhvataju, ta podjela nije i nemože biti striktna jer se neke oblasti društva mogu posmatrati iz više perspektiva.Takva je i oblast koja se tiče medija.

Poglavlja 10 Informaciono društvo i mediji i 23 Pravosuđe i osnovna prava su ključna za slobodu izražavanja i medijske slobode, dok je praćenje ostalih poglavlja neophodno zbog preporuka i mjera koje se prepliću, te predstavljaju bazu za koherentno praćenje.

Poglavlje 10 – Informaciono društvo i mediji, obuhvata tri potpoglavlja  1o.1.Telekomunikacije i  informacione tehnologije, 10.2. Informaciono društvo i  10.3. Audiovizuelna politika. Ovo poglavlje  se bavi  medijima i obuhvata tehničke elemente neophodne za obezbjeđivanje slobode medija i pluralizma, uspostavljanje sistema u kojima funkcionišu mediji – frekvencije, definiše tržište telekomunikacijskih mreža i usluga, razmjenu televizijskih prenosa unutar EU uključujući punu nezavisnost i funkcionalnost regulatornog tijela, slobodu emitovanja i reemitovanja, ali i sadržinske elemente poput zaštite maloljetnika ili zabrane govora mržnje i diskriminacije, kao i primjenom antidiskriminacione politike i zaštite ljudskih prava u programskim sadržajima.

Krovni dokument Evropske unije za audio-vizuelnu sferu, Direktiva o audiovizuelnim medijskim uslugama, sadrži set opštih pravila za sve audio-vizuelne programe i usluge, kako za one tradicionalne, kao što su televizija i radio, tako i za nove nelinearne usluge na zahtjev. Neka od najvažnijih pravila koja se odnose i na javni medijski servis i na komercijalne pružaoce medijskih usluga, pored obaveze istinitog i nepristrasnog informisanja, uključuju: zaštitu medijskog pluralizma i kulturne raznovrsnosti, poštovanje ljudskog dostojanstva, sprečavanje govora mržnje, zaštitu prava djece, osjetljivih i manjinskih grupa, zaštitu potrošača, autorskih prava, pristup važnim društvenim događajima, kao i promociju evropskih medijskih sadržaja i uspostavljanje nezavisnog regulatornog tijela.

Revidirana diretiva o AVM[1] uslugama propisuje obavezu državama  članicama da  obezbijede  da su njihove nacionalne regulatorne vlasti ili tijela pravno odvojeni od vlade. Međutim, ova  diretiva predviđa da to ne bi trebalo spriječiti države članice da vrše nadzor u skladu sa svojim nacionalnim ustavnim pravom. Naime, Diretiva predviđa da su nacionalne regulatorne vlasti ili tijela ostvarili traženi stepen nezavisnosti ako su te vlasti ili ta tijela, uključujući one osnovane kao javne vlasti ili tijela, funkcionalno ili stvarno nezavisna od svojih vlada i drugih javnih ili privatnih tijela. To se smatra ključnim za obezbjeđenje nepristranosti odluka koje donose nacionalne regulatorne vlasti ili tijela. Zahtjevom za nezavisnost ne bi se trebala dovoditi u pitanje mogućnost država članica da uspostave regulatorna tijela koja imaju pregled nad različitim sektorima, kao što su audiovizuelni i telekomunikacioni sektor, predviđa Diretiva.

Znatan dio pravnih tekovina  Evropske unije vezanih za slobodu izražavanja i slobode medija kao sastavnog dijela ovog prava nalazi  se u Poglavlju 23  Pravosuđe i osnovna prava, koje se medijima bavi kroz poseban dio u okviru osnovnih prava – Sloboda izražavanja i kroz prava nacionalnih manjina, kada je u pitanju informisanje na manjinskim jezicima.

U okviru ovog poglavlja je i pitanje zaštite novinarstva i bezbjednosti novinara i drugih medijskih aktera, kao i  pristupačnost medijskih usluga osobama  s invaliditetom.

Poseban aspet  u ovo obasti je pitanje sobodnog pristupa informacija tzv ,,pravo javnosti da zna. To nije samo izraz slobode medija nego i uslov ostvarivanja socijalne uloge informisanja. Pravo na slobodni pristup informacijama nije samo ekskluzivno pravo medija. To je, prije svega, pravo svih građana, a u sklopu toga onda i medija.

Medijska aktivnost  bazira  se na slobodi izražavanja, integriteta i zaštite ljudske ličnosti  i dostojanstva, na slobodnom protoku informacija i otvorenosti medija na različita mišljenja, uvjerenja i raznolikost sadržaja, autonomiju urednika, novinara i drugih autora u kreiranju programskih sadržaja u skladu s programskom koncepcijom i profesionalnim kodeksima, te o ličnoj  odgovornosti novinara ili drugih saradnika i urednika za posljedice njihovog rada.

Sloboda medija ograničena je standardom – obavezom postupanja u skladu s pravilima novinarske struke. Riječ je o tzv. novinarskoj pažnji.

Novinarska pažnja se definiše kao postupanje “s pažnjom primjerenom okolnosti”. To je “pažnja dobrog novinara”.

Dužna se pažnja prekoračuje samo onda kada se uz pažljivo postupanje mogla izbjeci informacija koja podliježe pravilima o ograničavanju medijskih sloboda.

Osim ova dva ključna poglavljau okviru pregovaračkog procesa na obast medija odnosi se i  Poglavlje 3. Sloboda pružanja usluga, jedna od četiri osnovne slobode koje omogućavaju funkcionisanje unutrašnjeg tržišta Evropske unije, a obuhvata i pravo poslovnog nastanjivanja.

Pristupanjem države Evropskoj uniji, u oblasti prekograničnog pružanja usluga, privrednim subjektima (fizičkim i pravnim licima) biće omogućeno slobodno pružanje usluga u svakoj državi članici Evropske unije, a da se u njima poslovno ne nastanjuju. Pružalac usluge može da prekogranično pruža usluge koristeći se svojim profesionalnim kvalifikacijama, po pravilu bez njihovog dodatnog priznavanja u toj državi članici. Ukoliko djelatnost ima uticaj na javno zdravlje ili bezbjednost, država članica ima pravo da ispita stepen profesionalnih kvalifikacija pružaoca usluga, kao i da zatraži da pružalac usluga pruži dokaze o osiguranju od profesionalne odgovornosti.

Pravo poslovnog nastanjivanja omogućava poslovnim subjektima da započnu i obavljaju privredne djelatnosti na stabilan i kontinuiran način u jednoj ili više država članica EU.

Ključni element pravnih tekovina EU u ovoj oblasti je Direktiva 2006/123 o uslugama na unutrašnjem tržištu, koja se u velikoj mjeri zasniva na sudskoj praksi Evropskog suda pravde. Cilj Direktive o uslugama je da u pružanju usluga uspostavi jedinstveno unutrašnje tržište otklanjanjem pravnih i administrativnih prepreka razvoju uslužnih djelatnosti između država članica. Direktiva predstavlja horizontalan instrument koji pokriva širok spektar različitih usluga i utiče na značajan broj nacionalnih zakona i propisa.

Pregovarčko poglavlje 5 reguliše oblast javnih nabavki. Cilj praćenja ovog poglavlja odnosi se na finansiranje medija kroz javne nabavke. Praksa finansiranja medija putem javnih nabavki zanemaruje pravila o konkursnom sufinansiranju medija i posredno vrše uticaj na uređivačku politiku. Pored javnih nabavki, ova oblast uređuje i oblasti koncesija i javno-privatnih partnerstava. Direktiva 2014/23/EU o dodjeli ugovorâ o koncesiji prvi je zakonodavni akt Unije koji je posebno i isključivo usmjeren na pravno uređenje instituta koncesija.

Direktiva razgraničava koncesije od drugih sličnih pravnih instituta kao što su javne nabavke i javno-privatno partnerstvo, ali i jednostranih odluka javne vlasti kao što su upravne odluke i odobrenja, precizirajući na taj način sadržaj koncesija u pravu Unije. Direktiva ne utvrđuje vrste postupaka dodjele koncesije niti utvrđuje procesne radnje koje se u tim postupcima treba sprovesti, već na vrlo liberalan način državama članicama povjerava slobodno normiranje ovih procesnih pitanja. Takođe, vrlo fleksibilno prilagođava vrstu postupka dodjele koncesija specifičnom predmetu koncesije, prepuštajući naručiocu slobodan odabir postupka za dodjelu koncesije kada god nacionalno zakonodavstvo propisuje više dopuštenih vrsta postupka.

Direktiva o koncesiji predviđa da pri dodjeli koncesija za određene audiovizualne i radijske usluge koje pružaju pružaoci medijskih usluga treba uzeti u obzir aspekte od kulturnog ili društvenog značaja koji čine primjenu pravila o dodjeli koncesija neadekvatnom. Zbog toga bi trebalo uvesti izuzetke za koncesije o pružanju usluga koje dodjeljuju sami pružaoci  medijskih usluga za kupovinu, razvoj, produkciju i koprodukciju programa iz redovne proizvodnje i drugih pripremnih usluga poput onih koji se odnose na scenarije i umjetničke izvedbe neophodne za produkciju programa.  Ta izuzetak treba jednako  primjenjivati na medijske usluge emitovanja i na usluge na zahtjev (nelinearne usluge). Medutim, taj se izuzetak ne bi trebalo primjenjivati na nabavku  tehničke opreme  neophodne  za produkciju, koprodukciju i emitovanje takvih programa.

U pregovaračkom poglavlju 6. Pravo privrednih društava, pravne tekovine uključuju pravila o osnivanju, registraciji, spajanju i razdvajanju kompanija u skladu sa standardima Evropske unije i obavezujućim pravnim aktima EU. U oblasti finansijskog izvještavanja, pravne tekovine EU definišu pravila o dostavljanju godišnjih i konsolidovanih izvještaja, uključujući pojednostavljena pravila za mala i srednja preduzeća. Obavezna je i primjena Međunarodnih računovodstvenih standarda za određena privredna društva od javnog interesa. Takođe, pravna tekovina EU sadrži i pravila za odobravanje, profesionalni integritet i nezavisnost obaveznih revizija.

Direktiva (EU) 2017/1132 o određenim aspektima prava društava je ključni propis EU u ovoj oblasti.

Privredna društva, u smislu člana 54 stav 2 Ugovora o funkcionisanju Evropske unije, su privredna društva osnovana u skladu sa građanskim ili privrednim pravom, uključujući i zadruge i druga pravna lica javnog ili privatnog prava, izuzev neprofitnih.

Mediji su privredna  društva koja, kao i sva druga privredna društva privatnog prava, rade za dobit  i tu dobit ostvaruju prodajom informacija kao svojih proizvoda.

Pregovarčko poglavlje 8. Politika konkurencije obuhvata pitanje kontrole koncentracije medijskog vlasništva i konkurencije u oblasti medija i kontrolu finansiranja medija kroz davanje državne pomoći, dvije veoma važne oblasti kako za sveukupno uređenje države, tako i za slobodu medija. Uspostavljanje sistema kontrole državne pomoći i zaštite konkurencije je važan uslov za pristupanje   Evropskoj uniji, a razvoj ove oblasti može da utiče na cjelokupan tok pregovora. Praćenje ovog poglavlja je neophodno radi uspostavljanja sistema finansiranja medija koje je u skladu s EU procedurama,  i ne remeti slobodu medija i ispunjava osnovni cilj ostvarivanja informisanja  u javnom interesu.

Zbog bolje implementacije sistema državne pomoći na nivou EU, Evropska komisija je 19. maja 2016. donijela Obavještenje o pojmu državne pomoći kako je definisana članom 107(1) Ugovora o funkcionisanju Evropske unije[2].

Ne dovodeci u pitanje formalne obaveze država članica u vezi s prenošenjem zakonodavstva, transparentnost vlasništva medija diretno je povezana sa slobodom izražavanja kao osnovom demokratskih sistema.

Poglavlje 28 – Zaštita potrošača i zaštita zdravlja iako ne djeluje na prvi pogled da ima veze sa medijima i slobodom izražavanja, obuhvata veoma važnu oblast za medije – način oglašavanja u medijima koji uključuje, pored ostalog, oglašavanje organa javne vlasti. Ovo obuhvata  kontrolu medija kroz finansiranje reklamnog sadržaja,  obezbjeđenje  primjene zakona o oglašavanju i u neposrednoj  je  vezi sa mjerama koje su zacrtane u okviru poglavlja 23, a tiču se oglašavanja i transparentnosti javnih servisa u ovoj oblasti.

Iskustvo je pokazalo da i instrumenti samoregulacije i instrumenti koregulacije, primijenjeni u skladu s različitim pravnim tradicijama država članica, mogu imati važnu ulogu u obezbjeđenju  visokog nivoa zaštite potrošača. Mjere usmjerene na postizanje ciljeva od interesa za širu javnost u sektoru audiovizuelnih medijskih usluga, koji je u nastajanju, efikasnije  su ako  se preduzimaju uz aktivnu podršku  samih pružalaca usluga.

Pitanje oglašavanja se okvirno reguliše zakonom. Pojedine zemlje to regulišu posebnim zakonom- zakonom o oglašavanju. Odredbe tog zakona primjenjuju se na oglašavanje bez obzira na način i sredstvo kojim se vrši. Predmet i područje primjene  tog zakona, odnosno njegove odredbe  primenjuju se i na izborne kampanje i druge promotivne aktivnosti političkih organizacija, koje se vrše u skladu sa propisima koji uređuju izbore, kao i propisima koji uređuju elektronske medije.

Oglašavanje mora biti zasnovano na principu korišćenja dozvoljenih sredstava za postizanje cilja i drugim principima društvene odgovornosti. Oglasnom porukom se ne smije izazivati mržnja ili netolerancija, zloupotrebljavati povjerenje, odnos zavisnosti, lakovjernost, nedostatak iskustva ili znanja i sujevjerje primalaca oglasne poruke.Oglasna poruka ne smije da sadrži izjave ili vizuelno predstavljanje koje se može smatrati uvredljivim.

Revidirana direktiva o AVM na nov način definiše sve oblike audiovizualne komercijalne komunikacije  koji uključuju, između ostalog, televizijsko oglašavanje, pokroviteljstvo, teletrgovinu i plasman proizvoda, što iziksuje odgovarajuće usaglašavanje propisa.

Poglavljem 32 Nadzor finansija obuhvaćeni  su unutrašnja finansijska kontrola, eksterna revizija, zaštita finansijskih interesa EU i zaštita eura od falsifikovanja. Prve dvije oblasti bi mogle posredno da se tiču slobode medija i izražavanja. Naime, tokovi novca koji idu od političkih partija koje su na vlasti, bilo na lokalnom ili nacionalnom nivo, ka medijima može direktno da utiče na objektivnost izvještavanja tih medija.

Sloboda izražavanja je kompleksno pravo koje zahijeva širok spektar društvenih odnosa i sadrži brojne pravne institute i garancije. Sloboda medija sastavni je dio ovog prava i uslov za njegovo neometano uživanje.

Reforma u obasti medija zahtijeva  detaljnu, koherentnu i koordiniranu reformu svih sektorskih zakona i zakona koji uređuju ili utiču na sektor medija u cilju usklađivanja  sektora s pravnom tekovinom EU i standardima Savjeta Evrope u oblasti regulacije i utvrđivanje jasne podjele nadležnosti i ovlašćenja između različitih institucija, izbjegavanjem  dupliranja i zajedničkih nadležnosti .

Koncept medijske pismenosti, koji je usklađen s okvirom politike EU,  treba unijeti u propise koji uređuju medije na način da se  medijska pismenost ne ograničava na učenje o alatima i tehnologijama, već  da je usmjerena na građane koji stiču vještine kritičkog razmišljanja potrebnog za ocjenivanje, analizu složenih stanja i prepoznavanje razlika između mišljenja i činjenica,  kao i podsticati šire usvajanje i uspješno funkcionisanje samoregulatornih okvira i/ili razvoja koregulatornih mehanizama putem zakonodavstva koje podržava zakonsko priznavanje samoregulacije ili drugih podsticaja za učešce u samoregulaciji i/ili uspostavljanje pravne osnove za koregulaciju, s jasnom podjelom uloga između subjekata koji obavljaju medijsku djelatnost i regulatora.

Sloboda izražavanja je ključna za spremnost jedne zemlje da postane dio Evropske unije .

Obezbjeđivanje slobode izražavanja i medija je jedan od najvećih izazova sa kojim se suočavaju zemlje proširenja.

[1] DIREKTIVA (EU) 2018/1808 Evropskog  Parlamenta i Savjeta  od 14. novembra 2018. o izmjeni Direktive 2010/13/EU o koordinaciji odredenih odredaba utvrdenih zakonima i drugim propisima u državama clanicama o pružanju audiovizuelnih medijskih usluga (Direktiva o audiovizualnim medijskim uslugama) u pogledu promjenjivog stanja na tržištu

[2] Commission Notice on the notion of State aid as referred to in Article 107(1) TFEU Dostupan na

adresi: http://ec.europa.eu/competition/state_aid/modernisation/notice_aid_en.html